دومین فستیوال خواجه عطا؛ بازخوانی زندگی ساحلی و دریایی بندرعباس

در روزهای آغازین زمستان ۱۴۰۲ (دسامبر ۲۰۲۳)، نوار ساحلی محله تاریخی خواجه عطا در بندرعباس شاهد برگزاری پرشور دومین دوره فستیوال فرهنگی، ورزشی و گردشگری خواجه عطا بود. این رویداد که حاصل ابتکار عمل مشترک فعالان مدنی، پیشکسوتان دریانوردی، اهالی شریف محله و تشکل‌های مردم‌نهاد تخصصی بود، گامی بنیادین در بازتعریف نقش ساحل به عنوان فضای عمومی پویا، عرصه بازتولید نشاط اجتماعی و جایگاه بازخوانی اصالت‌های سبک زندگی ساحلی و دریایی جنوب ایران به شمار می‌آید. در شرایطی که توسعه شتابان و ناهمگون شهری در دهه‌های اخیر خطر انزوای سنت‌های شفاهی و گسست میان نسل جدید با ریشه‌های فرهنگی خلیج فارس را تشدید کرده بود، دومین فستیوال خواجه عطا توانست با تکیه بر مشارکت مستقیم ساکنان محله، موجی پرطنین از خودباوری فرهنگی و بازشناسی میراث ناملموس را در سطح شهر بندرعباس و استان هرمزگان ایجاد نماید. ## جوشش همبستگی محلی و بازآفرینی خاطره جمعی کرانه‌ها محله خواجه عطا همواره در حافظه تاریخی هرمزگان به عنوان یکی از اصیل‌ترین کانون‌های دریانوردی، صیادی سنتی و همیاری اجتماعی شناخته شده است. برگزاری دومین فستیوال در دل این بافت تاریخی، بستری فراهم ساخت تا ناخداهای بازنشسته، دریانوردان کهنسال و مادران راوی فرهنگ بومی در کنار جوانان و کودکان گرد هم آیند. روایتگری شفاهی پیرمردان دریا از سفرهای پرمخاطره با لنج‌های بادبانی، شرح شیوه‌های ناوبری سنتی با استفاده از صور فلکی (نجوم دریایی)، معرفی اصطلاحات مهجور صیادی به گویش بندری و ثبت خاطرات امواج خروشان، بخش مهمی از برنامه‌های فرهنگی فستیوال را تشکیل می‌داد. این نشست‌های صمیمانه پیرامون قایق‌های چوبی سنتی، جلوه‌ای درخشان از ثبت تاریخ شفاهی در بستر طبیعی جامعه محلی بود. ## تاریخ شفاهی دریانوردی و اصطلاحات کهن گویش بندری یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهشی دومین دوره فستیوال، مستندنگاری میدانی بیش از صدها واژه، اصطلاح تخصصی و ضرب‌المثل کهن دریانوردی در گویش بومی بندری بود. مفاهیمی همچون انواع بادهای دریایی (باد شمال، باد قوس، باد سهیلی، باد نعشی)، اسامی بخش‌های مختلف شناورهای سنتی چوبی (سکان، فرمَن، دَمَن، پروانه، لنگر سنگی)، و اصطلاحات صید و صیادی توسط پژوهشگران انجمن در گفتگو با ناخداهای کهنسال پیاده‌سازی و ضبط گردید. این گردآوری زبان‌شناختی نشان داد که زبان و گویش‌های محلی جنوب ایران، مخزن بی‌بدیلی از دانش‌های بومی و تجارب زیسته نسل‌ها در تعامل با اکوسیستم دریایی خلیج فارس است؛ دانشی که حفظ آن ضامن استمرار هویت فرهنگی ساحل‌نشینان خواهد بود. ## دانش نجوم سنتی و گاه‌شماری دریانوردی کهن (تقویم صیادی نوروزبل) بخش پژوهشی فستیوال همچنین به بازخوانی دانش ستاره‌شناسی سنتی ناخداهای خلیج فارس اختصاص داشت. ناخداهای کهنسال با ترسیم نقشه‌های آسمان شب بر روی ماسه‌ها، شیوه مسیریابی در شب‌های بی‌مهتاب با استفاده از ستاره قطبی (جدی)، ستاره ثریا (پروین) و ستاره سهیل را تشریح نمودند. آشنایی با گاه‌شماری سنتی نوروز صیاد و قواعد نجومی تعیین فصول طوفانی (ایام احیمر) و زمان‌های پربرکت مهاجرت ماهیان، نشان داد که نیاکان دریانورد جنوب سامانه‌ای علمی و کاملاً تجربی برای همزیستی مسالمت‌آمیز با آب‌های بیکران اقیانوس هند تدوین کرده بودند. ## طنین آواهای کهن: از نغمه‌های شروه تا نوای روح‌نواز نی‌انبان بخش هنری دومین فستیوال خواجه عطا، آوردگاهی بی‌نظیر برای تجلی موسیقی اصیل جنوب بود. گروه‌های موسیقی سنتی با بهره‌گیری از سازهای بومی نظیر کِسر، دُهُل، دهل گَپ، پی‌په و عود (بربط) قطعات خاطره‌انگیزی از ترانه‌های کار صیادی، نغمه‌های فراق و شادمانه‌های عروسی ساحلی را اجرا کردند. نوازندگی چیره‌دستانه استادان پیشکسوت نی‌انبان و ساز جفتی با هلهله و کف‌زدن‌های هماهنگ تماشاگران همراه شد. یکی از بخش‌های ویژه فستیوال، اجرای دسته‌جمعی ترانه‌های کار سنتی (نغمه‌های نِیم خوانی) بود؛ ترانه‌هایی که ملوانان هنگام بالا کشیدن لنگرهای سنگین، برافراشتن بادبان‌ها یا کشیدن تورهای بزرگ از آب به صورت هم‌نوا می‌خواندند تا روحیه خستگی‌ناپذیر خود را در کارزار با دریا حفظ کنند. ## رقابت‌های ورزشی بومی و شور و هیجان در ماسه‌های ساحل دومین فستیوال خواجه عطا با سازمان‌دهی مسابقات ورزشی سنتی، شادابی و تحرک جسمانی را به کرانه‌های شهر هدیه کرد: - **مسابقات دو و میدانی روی ماسه ساحلی**: سنجش چابکی و استقامت جوانان در بستر ناهموار ماسه‌ای. - **بازی سنتی دارکلا و هفت‌سنگ**: احیای این بازی‌های گروهی کهن که برای نسل‌های متمادی سرگرمی اصلی کودکان و نوجوانان جنوب پیش از گسترش بازی‌های رایانه‌ای بوده است. - **رقابت‌های قایق‌های پارویی سنتی (هوری‌رانی)**: مسابقه استقامت پاروزنان جوان در خلیج فارس که با تشویق پرشور صدها تماشاگر در امتداد موج‌شکن‌ها همراه بود. این رویدادهای ورزشی ثابت کرد که بازی‌های بومی توانایی بی‌نظیری در ارتقای سلامت جسمانی، تقویت روحیه تیمی و ایجاد حس تعلق محلی دارند. برای مشاهده تکامل این فستیوال در دوره‌های بعد، گزارش [سومین جشنواره خواجه عطا (۱۴۰۳)](/fa/news/3rd-khwaja-ata-festival-bandar-abbas-1403) و گزارش [چهارمین فستیوال خواجه عطا (۱۴۰۴)](/fa/news/4th-khwaja-ata-festival-bandar-abbas-1404) را بررسی نمایید. ## نمایشگاه صنایع دستی بانوان و بازآفرینی فضای «کَپَر» سنتی یکی از دستاوردهای ارزشمند دومین دوره فستیوال، اختصاص غرفه‌های سنتی ساخته‌شده از برگ نخل (کَپَر) به بانوان کارآفرین و هنرمندان صنایع دستی محله بود. در این بازارچه ساحلی: ۱. **هنرهای دوخت‌های سنتی هرمزگان**: بانوان به دوخت زنده شلوارهای بادله‌دوزی، چادرهای خوس‌دوزی و لباس‌های کندوره با نقش‌مایه‌های هندسی و گیاهی پرداختند. ۲. **صنایع حصیری دست‌بافت**: عرضه انواع زنبیل، کپوبافی و بادبزن‌های سنتی نخل خرما که نماد سازگاری انسان با طبیعت اقلیم گرمسیری است. ۳. **غرفه‌های غذای سالم دریایی و نان‌های سنتی**: پخت زنده نان‌های رگاگ و توموشی با چاشنی‌های مقوی سوراغ و مهیاوه که توجه صدها مسافر و گردشگر را به خود جلب نمود. این بازارچه نقشی ملموس در معرفی هنر بانوان جنوب و رونق‌بخشی به اقتصاد محلی ایفا کرد. برای آشنایی با تاریخچه و اهداف انجمن در صیانت از این رویدادها، به صفحه [درباره ما](/fa/about) و [نقشه تعاملی میراث زنده هرمزگان](/fa/map) مراجعه فرمایید. ## همیاری جامعه صیادی و آیین نذر دریا (خیرات ساحلی) یکی از جلوه‌های معنوی و کمتر دیده‌شده در جریان فستیوال دوم، بازآفرینی آیین کهن «نذر صیادی و خیرات دریا» بود. بر اساس این سنت دیرینه، صیادان بخشی از صید روزانه خود را برای تندرستی دریانوردان و برکت دریا به رایگان میان نیازمندان و خانواده‌های کم‌درآمد محله توزیع می‌کنند. پخت جمعی حلیم ماهی و خوراک‌های سنتی در دیگ‌های بزرگ مسی در کنار ساحل و پذیرایی عمومی از میهمانان و تماشاگران، فضایی آکنده از مهر، سخاوت و برادری را در محله خواجه عطا پدید آورد. این جلوه انسانی اثبات کرد که میراث ساحل‌نشینان تنها در اشیاء و ابزارها خلاصه نمی‌شود، بلکه در کرامت اخلاقی و نوع‌دوستی ریشه دارد. ## همگرایی نهادهای مدنی و مدل مشارکتی صیانت از میراث دومین فستیوال خواجه عطا اثبات کرد که مؤثرترین شیوه برای صیانت از میراث فرهنگی، مشارکت فعال و هدایت مستقیم رویدادها توسط خود جامعه محلی است. در این رویداد، بیش از ۴۰ تشکل مردم‌نهاد، انجمن‌های بومی، معتمدین محلی و دانشگاهیان هرمزگان در یک شورای مشترک به برنامه‌ریزی پرداختند. این مدل مشارکتی مانع از تبدیل فستیوال به یک برنامه نمایشی و تشریفاتی شد و تضمین کرد که اصالت‌های فرهنگی بدون تحریف و با رعایت کامل حرمت سنت‌های بومی به نمایش درآیند. تجارب حاصل از این دوره به عنوان یک الگوی کاربردی در دوره‌های بعدی به کار گرفته شد. ## سنگ‌بنایی مستحکم برای رویدادهای آینده میراث فرهنگی برگزاری موفقیت‌آمیز دومین فستیوال خواجه عطا، زمینه‌ساز تدوین پرونده ثبت ملی این رویداد در سال ۱۴۰۳ و گسترش ابعاد آن در دوره‌های بعدی گردید. این تجربه درخشان نشان داد که پیوند هویت تاریخی با نیازهای فرهنگی امروز جامعه، رمز پایداری و شکوفایی شهرهای ساحلی است. انجمن میراث‌داران فرهنگ هرمزگان به عنوان نهاد مشورتی پاسداری از میراث ناملموس، از تمامی بانیان، پیشکسوتان، هنرمندان و اهالی غیور محله خواجه عطا که با عشق و صبوری این رویداد ماندگار را برپا ساختند صمیمانه سپاسگزاری می‌نماید. <!-- TODO(owner): Add archive photo gallery credits and veteran oral history interview transcript links for the 2nd festival --> ## چشم‌انداز پیوسته پاسداری از میراث دریایی جنوب دومین فستیوال خواجه عطا بذری پربرکت بود که درخت تناور پاسداری از فرهنگ خلیج فارس را بارور ساخت. این رویداد نشان داد که با اتکا به خودباوری فرهنگی و پیوند میان دانشمندان دانشگاهی و دریانوردان بومی، می‌توان فاخرترین جلوه‌های تمدن ایرانی-اسلامی را در کرانه‌های مکران و خلیج فارس زنده نگه داشت.