سومین جشنواره خواجه عطا؛ روایت زنده فرهنگ ساحلی و دریایی بندرعباس

در روزهای پنج‌شنبه و جمعه، ششم و هفتم دی‌ماه ۱۴۰۳ (مطابق با ۲۶ و ۲۷ دسامبر ۲۰۲۴)، ساحل تاریخی خواجه عطا در بندرعباس میزبان سومین دوره فستیوال فرهنگی، ورزشی و گردشگری خواجه عطا بود. این رویداد بزرگ اجتماعی و فرهنگی با تمرکز بر احیا و بازخوانی سبک زندگی ساحلی، تجلیل از کهنسالان دریاپیشه و تقویت پیوندهای هویتی میان نسل جدید و گنجینه‌های معنوی خلیج فارس به اجرا درآمد و جلوه‌ای تماشایی از نشاط مدنی و همبستگی مردمی را در جنوب ایران رقم زد. نقطه عطف تاریخی سومین دوره فستیوال، رسمیت یافتن آن با ثبت در «فهرست ملی رویدادهای گردشگری جمهوری اسلامی ایران» تحت شماره ۲۰۳۲۸۲۹۱ در تاریخ ۲۳ مهرماه ۱۴۰۳ بود. این ثبت رسمی، نشان‌دهنده اهمیت راهبردی فستیوال خواجه عطا در پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، توسعه پایدار گردشگری شهری و بازنمایی جایگاه بندرعباس به عنوان یکی از کانون‌های پرجنب‌وجوش فرهنگ ساحلی در خاورمیانه است. ## پیشینه ثبت ملی رویداد و تثبیت در تقویم رسمی گردشگری ثبت فستیوال خواجه عطا در فهرست رویدادهای ملی گردشگری ایران، ثمره تلاش‌های چندساله انجمن‌های مردم‌نهاد، پژوهشگران میراث فرهنگی، پیشکسوتان دریانوردی و مدیریت شهری بندرعباس بوده است. دریافت گواهی رسمی شماره ۲۰۳۲۸۲۹۱ تضمین نمود که این رویداد نه تنها به عنوان یک برنامه فصلی محلی، بلکه به عنوان یک جاذبه گردشگری پایدار در سطح ملی و بین‌المللی شناخته شود. این رویداد با ایجاد سازوکارهای مشخص برای پایش سالانه، ارزیابی رضایت گردشگران، حفظ اصالت آیین‌ها و ممانعت از تجاری‌سازی غیراخلاقی، استانداردی نوین در مدیریت رویدادهای جامعه‌محور در جنوب کشور پی‌ریزی کرد. ## بازآفرینی آیینی عروسی سنتی هرمزگان و پیوند نسل‌ها یکی از پراحساس‌ترین و جذاب‌ترین بخش‌های سومین دوره فستیوال، اجرای زنده و میدانی آیین‌های «عروسی سنتی هرمزگانی» بر بستر ماسه‌های ساحل خواجه عطا بود. این نمایش آیینی دربرگیرنده مراحل گوناگون جشن‌های سنتی جنوب از جمله: - **آیین حنابندان و ساخت حِجله سنتی**: برپایی حجله‌های سنتی مزین به آینه‌کاری‌های رنگارنگ، پارچه‌های زربفت و گلابتون‌دوزی‌های اصیل. - **موسیقی شادیانه و ساز و دهل لوطی‌ها**: نواختن آهنگ‌های سرورآمیز محلی با ساز جفتی و سرنا که با کل‌کشیدن و پایکوبی بانوان در لباس‌های زربافت سنتی (شلوارهای بادله‌دوزی و چادرهای خوس‌دوزی) همراهی می‌شد. - **انتقال عروس و داماد با کجاوه سنتی**: نمادی از احترام به پیوندهای خانواده، پاکدامنی و سنت‌های اصیل نیاکان که اشک شوق را بر دیدگان کهنسالان محله جاری ساخت. این بازآفرینی هنرمندانه در فضای باز عمومی، فرصتی بی‌بدیل برای نسل جوان پدید آورد تا از نزدیک با ظرافت‌های زیبایی‌شناختی و بار معنایی غنی آیین‌های خانوادگی جنوب آشنا شوند. ## شکوه آیین رزیف و هم‌نوایی دریانوردان خلیج فارس در امتداد نوار ساحلی، صفوف منظم دریانوردان و صیادان بومی در جامه‌های سپید سنتی به اجرای رقص و موسیقی آیینی «رَزیف» (Razif) پرداختند. رزیف، میراثی مشترک و ماندگار در بنادر خلیج فارس است که ریشه در سفرهای شجاعانه بادبانی نیاکان به اقیانوس هند دارد. حرکات هماهنگ پاروزنی نمادین با چوب‌های خیزران، چرخیدن هم‌زمان به سوی افق دریا و پاسخ‌گویی به نغمه‌های تک‌خوان گروه با ابیات کهن شروه و نیم، صحنه‌ای حماسی و شورانگیز خلق کرد. نوای پرطنین دهل‌های پوستی و دهل گَپ، همنوا با امواج خروشان مد، ساحل خواجه عطا را در هاله‌ای از خلسه و نوستالژی تاریخی فرو برد. ## مسابقات ورزشی ساحلی، بازی‌های بومی و همگرایی محلات سومین فستیوال خواجه عطا عرصه‌ای کم‌نظیر برای برپایی رقابت‌های ورزشی پرنشاط و احیای بازی‌های سنتی ساحلی بود که با استقبال پرشور جوانان و نوجوانان محلات گوناگون بندرعباس روبه‌رو شد: - **مسابقات قایقرانی با قایق‌های سنتی (پاروزنی هوری)**: رقابت مهیج میان تیم‌های صیادی محلات خواجه عطا، سورو، پشت‌شهر و نخل‌ناخدا در امواج ساحلی. - **مسابقات نجات‌غریق ساحلی و شنای استقامت**: نمایش ورزیدگی و آمادگی جسمانی جوانان ساحل‌نشین در امداد و نجات دریایی. - **بازی‌های سنتی دارکلا، هفت‌سنگ و طناب‌کشی ساحلی**: برگزاری مسابقات مردمی با داوری پیشکسوتان ورزش‌های بومی، که فضایی سرشار از خنده، هیجان و رفاقت را به ارمغان آورد. برای بررسی تداوم این سنت‌ها در دوره‌های بعدی و قبلی، گزارش [چهارمین فستیوال خواجه عطا (۱۴۰۴)](/fa/news/4th-khwaja-ata-festival-bandar-abbas-1404) و مستندات [دومین فستیوال خواجه عطا (۱۴۰۲)](/fa/news/2nd-khwaja-ata-festival-bandar-abbas-1402) را مطالعه فرمایید. ## نمایشگاه صنایع دستی دریایی، پخت غذاهای سنتی و توانمندسازی بانوان در حاشیه فستیوال، غرفه‌های سنتی ساخته‌شده از برگ‌های نخل (کَپَر)، بازاری پررونق از دست‌آفریده‌های اصیل بانوان هنرمند هرمزگان را به نمایش گذاشتند: ۱. **صنایع دستی دریایی و زیورآلات صدفی**: ساخت گردنبندها، جعبه‌های تزیینی و تابلوهای هنری با استفاده از صدف‌ها، حلزون‌ها و سنگ‌های ساحلی. ۲. **گلابتون‌دوزی، خوس‌دوزی و بادله‌بافی**: نمایش دوخت‌های نفیس بر روی لباس‌های بومی که بازتاب‌دهنده ظرافت و هنر دستان زنان جنوب است. ۳. **پخت زنده نان‌های محلی و غذاهای سنتی دریایی**: طبخ نان توموشی، نان رگاگ با سس‌های سوراغ و مهیاوه، در کنار کلموک و قلیه‌ماهی که عطر دل‌انگیز آن در سراسر ساحل پیچیده بود. این بخش از فستیوال نقشی حیاتی در توانمندسازی اقتصادی خانواده‌های ساحل‌نشین و معرفی ظرفیت‌های اشتغال‌زایی بر پایه میراث فرهنگی ایفا نمود. برای مشاهده مکان دقیق ساحل خواجه عطا بر روی نقشه و جاذبه‌های پیرامون آن، به [نقشه تعاملی میراث زنده هرمزگان](/fa/map) مراجعه نمایید. ## همبستگی محلات ساحلی، انتقال دانش و دیپلماسی فرهنگی شهری سومین دوره فستیوال خواجه عطا توانست پل‌های ارتباطی مستحکمی میان محلات ساحلی قدیم بندرعباس ایجاد نماید. حضور پیشکسوتان صیادی محله سورو، هنرمندان نخل‌ناخدا و زنان صنعتگر پشت‌شهر در کنار اهالی خواجه عطا، الگویی بی‌بدیل از یکپارچگی فرهنگی و وحدت مدنی را به نمایش گذاشت. در جریان فستیوال، بیش از ۵۰۰۰ نفر از شهروندان، دانشجویان و گردشگران داخلی در کارگاه‌های میدانی گفتگو با ناخداهای کهنسال شرکت کردند. این تعامل چهره به چهره نقشی بنیادین در زدودن غبار فراموشی از اصطلاحات دریانوردی، آواهای کار و مهارت‌های صیادی ایفا کرد و به عنوان یک پروژه موفق در آرشیو میراث ناملموس هرمزگان به ثبت رسید. ## آموزش مدارس و پیوند دانش‌آموزان با ناخداهای پیشکسوت یکی از برجسته‌ترین ابعاد اجتماعی دوره سوم، حضور سازمان‌یافته صدها دانش‌آموز از مدارس بندرعباس در قالب اردوهای آموزشی میراث زنده بود. در این کارگاه‌های میدانی، ناخداهای کهنسال شیوه‌های گره‌زنی طناب‌های دریایی، مرمت تورهای صیادی، شناخت جهت بادها و ناوبری با ستاره قطبی را به صورت عملی به کودکان و نوجوانان آموزش دادند. این انتقال مستقیم سینه به سینه دانش، شور و اشتیاق وصف‌ناپذیری در میان نسل نو برای پژوهش درباره تاریخ دریانوردی خلیج فارس برانگیخت و به خانواده‌ها نشان داد که میراث کهن، ارزشمندترین سرمایه تربیتی فرزندان جنوب است. ## ثبت میدانی آواهای کار دریانوردی و لالایی‌های کهن جنوب یکی از ابتکارات پژوهشی ارزشمند در سومین دوره فستیوال، استقرار غرفه اختصاصی ثبت تاریخ شفاهی و ضبط آکوستیک نغمه‌های کهن کار بود. پژوهشگران انجمن موفق شدند بیش از ۳۰ قطعه صوتی منحصربه‌فرد شامل «نِیم‌های بادبانی» (آواهای کشیدن طناب و بادبان)، «شروه‌های فراق ملوانان» و «لالایی‌های مادرانه ساحل‌نشینان» را با کیفیت استودیویی ضبط و آوانگاری نمایند. این گنجینه شنیداری نه تنها اسناد گرانبهایی برای اتنوموزیکولوژی (موسیقی‌شناسی قومی) به شمار می‌روند، بلکه برای نخستین بار در قالب پرونده‌های پژوهشی یونسکو و پایگاه ملی ثبت میراث معنوی طبقه‌بندی شدند. ## پیوند میراث ناملموس با آگاهی‌افزایی محیط‌زیستی برگزارکنندگان فستیوال سوم، صیانت از محیط زیست ساحل را به عنوان یک اصل اساسی در برنامه‌های خود گنجاندند. در طول دو روز برگزاری رویداد، گروه‌های داوطلب مردمی و دوستداران طبیعت با پخش کیسه‌های زیست‌تخریب‌پذیر و آموزش تفکیک پسماند، مانع از انباشت هرگونه زباله در بستر جزرومدی شدند. این آگاهی‌افزایی نشان داد که صیانت از آیین‌های سنتی و احترام به بوم‌سازگان‌های دریایی، دو بال پرواز توسعه پایدار در هرمزگان هستند. انجمن میراث‌داران فرهنگ هرمزگان از تمامی استادکاران، صیادان پیشکسوت، هنرمندان، شهرداری بندرعباس و شهروندان شریفی که در خلق خاطره باشکوه سومین فستیوال خواجه عطا مشارکت ورزیدند صمیمانه قدردانی می‌نماید. <!-- TODO(owner): Add official attendance census figures and accredited photography archive link for the 3rd festival edition --> ## قدردانی از جامعه محلی و پیشکسوتان فرهنگ هرمزگان برگزاری پیروزمندانه سومین دوره فستیوال نشان داد که مشارکت داوطلبانه ساکنان ساحل‌نشین، کارآمدترین ضامن پایداری سنت‌های بومی است. انجمن میراث‌داران فرهنگ هرمزگان مراتب سپاس قلبی خود را به پیشگاه تمامی ناخداها، صیادان، استادکاران صنایع دستی و خانواده‌های شریفی که با شور و مهر خود این حماسه فرهنگی را آفریدند تقدیم می‌دارد.