چهارمین فستیوال خواجه عطا بندرعباس؛ جشن فرهنگ، ورزش و زندگی ساحلی

کرانه تاریخی ساحل خواجه عطا در بندرعباس بار دیگر به آوردگاهی پرشور از همبستگی مدنی، شادمانی جمعی و بازخوانی هویت اصیل ساحل‌نشینان جنوب تبدیل شد. چهارمین دوره فستیوال فرهنگی، ورزشی و گردشگری خواجه عطا، با ثبت رسمی در «فهرست ملی رویدادهای گردشگری جمهوری اسلامی ایران» تحت شماره ۲۰۳۲۸۲۹۱، امروزه به عنوان یکی از مهم‌ترین و اصیل‌ترین گردهمایی‌های مردم‌نهاد در حوزه پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در سطح ملی شناخته می‌شود. این رویداد فراتر از یک جشن فصلی، نمادی برجسته از مقاومت فرهنگی جوامع محلی برای حفظ میراث غنی نیاکان دریانورد خویش است. محله خواجه عطا با پیشینه‌ای کهن در حیات اجتماعی و دریانوردی بندرعباس، مهد پرورش ناخدایان نامدار، صیادان دریاپیشه و روایتگران تاریخ شفاهی خلیج فارس بوده است. برگزاری این دوره از فستیوال در دی‌ماه ۱۴۰۴، با مشارکت پرشور خانواده‌ها، نوجوانان، پیشکسوتان دریا و گروه‌های هنری، جلوه‌ای کم‌نظیر از پیوند میان نسل‌ها را به نمایش گذاشت و بر اهمیت احیای فضاهای عمومی ساحلی به عنوان بستری برای تقویت نشاط اجتماعی و رونق گردشگری پایدار تأکید کرد. ## ریشه‌های تاریخی محله خواجه عطا و فرهنگ دریانوردی محله خواجه عطا یکی از هسته‌های بنیادین شکل‌گیری تمدن ساحلی در بندرعباس به شمار می‌رود. این محله از دیرباز کانون لنج‌سازی، صیادی سنتی و تجارت دریایی با بنادر خلیج فارس، دریای عمان و سواحل شرق آفریقا و شبه‌قاره هند بوده است. خانه‌های قدیمی با بادگیرهای چوبی و گچی، کوچه‌های منتهی به دریا، کارگاه‌های ساخت و تعمیر تورهای صیادی و آواهای کار ملوانان، همگی گویای پیوندی ناگسستنی میان زیست انسان و آب‌های نیلگون خلیج فارس است. برگزاری چهارمین دوره فستیوال پاسخی به نیاز روزافزون جامعه شهری برای بازخوانی این حافظه جمعی و یادآوری هویت تاریخی به نسل جوان است که در سایه توسعه صنعتی و شتابان شهری در معرض فراموشی قرار گرفته بود. ## طنین آوای کار و شکوه رقص رزیف یکی از باشکوه‌ترین و پرمخاطب‌ترین بخش‌های این دوره، اجرای زنده آیین «رزیف» (Razif) توسط دریانوردان و صیادان پیشکسوت بود. رزیف، رقصی آیینی و حماسی متعلق به مردمان کرانه‌های خلیج فارس است که ریشه در سفرهای طولانی بادبانی و پیروزی بر مخاطرات دریا دارد. ملوانان با لباس‌های یکدست سفید سنتی، چوب‌های خیزران در دست، و هم‌نوا با نوای پرطنین دهل، کِسر و پی‌په، صحنه‌ای شکوهمند از کارزار انسان با امواج و شکرگزاری از مواهب دریا را به تصویر کشیدند. در کنار رقص رزیف، نواختن سازهای محلی نظیر جفتی و نی‌انبان توسط اساتید موسیقی جنوب، اجرای ترانه‌های سنتی صید و صیادی (نِیم‌خوانی) و بازخوانی شروه‌های کهن دریایی، فضایی سرشار از نوستالژی و شور معنوی را بر پهنه ساحل خواجه عطا حاکم ساخت. ## احیای بازی‌های بومی و ورزش‌های سنتی ساحلی چهارمین فستیوال خواجه عطا با برپایی مسابقات پرهیجان ورزشی، شور و نشاط مضاعفی به ساحل بخشید: - **بازی سنتی دارکلا**: یکی از اصیل‌ترین بازی‌های بومی جنوب که ترکیبی از چابکی، تمرکز و هماهنگی تیمی بر بستر ماسه‌های ساحلی است. - **مسابقات هفت‌سنگ و طناب‌کشی ساحلی**: رقابت‌های پرهیجان میان تیم‌های محلات مختلف بندرعباس که تماشاگران بی‌شماری را به تشویق واداشت. - **شنای سنتی و رقابت‌های قایقرانی با قایق‌های چوبی بومی (هوری)**: نمایشی چشم‌نواز از مهارت و شجاعت جوانان در مواجهه با امواج زنده خلیج فارس. این رقابت‌ها یادآور شیوه زیست فعال، همیاری جمعی و سازگاری نیاکان با بوم‌سازگان‌های دشوار ساحلی بود. ## کارگاه‌های آموزشی انتقال دانش سینه به سینه در بخشی ویژه از فستیوال، غرفه‌هایی برای آموزش عملی و انتقال دانش به کودکان و نوجوانان تعبیه شده بود: - **کارگاه خوس‌دوزی و بادله‌بافی**: آموزش فنون دوخت سنتی با نخ‌های زرین و سیمین توسط بانوان هنرمند پیشکسوت. - **کارگاه بافت تورهای صیادی (گرگوربافی و چل‌بافی)**: آموزش گره‌های سنتی و ساخت ابزارهای صید پایدار توسط صیادان کهنسال. - **کارگاه ساخت ماکت لنج‌های چوبی**: آشنایی کودکان با ساختار معماری دریایی و اجزای لنج نظیر سکان، دَمَن و پروانه. ## بازارچه صنایع دستی دریایی، نمایش زنده و غذاهای محلی در حاشیه فستیوال، بازارچه‌ای پررونق از دست‌آفریده‌های بانوان هنرمند هرمزگان در غرفه‌های سنتی ساخته‌شده از برگ نخل (کَپَر) برپا گردید: ۱. **صنایع دستی دریایی و تزیینات صدفی**: نمایش هنرنمایی زنان در خلق زیورآلات و تابلوهای هنری با استفاده از صدف‌ها، گوش‌ماهی‌ها و سنگ‌های بومی ساحل. ۲. **لباس‌های سنتی و دوخت‌های نفیس**: نمایش شلوارهای بادله‌دوزی‌شده، چادرهای گلابتون‌دوزی و برقع‌های رنگارنگ که بخش مهمی از هنر کاربردی زنان جنوب را تشکیل می‌دهد. ۳. **پخت زنده نان‌ها و خوراک‌های سنتی**: غرفه‌های پخت نان توموشی، نان رگاگ با مهیاوه و سوراغ، و انواع سمبوسه‌ها و قلیه‌ماهی که عطر و طعم اصیل آشپزی دریایی را به شرکت‌کنندگان چشاند. برای مطالعه پیشینه این فستیوال در سال‌های قبل، به گزارش [سومین جشنواره خواجه عطا (۱۴۰۳)](/fa/news/3rd-khwaja-ata-festival-bandar-abbas-1403) و گزارش [دومین فستیوال خواجه عطا (۱۴۰۲)](/fa/news/2nd-khwaja-ata-festival-bandar-abbas-1402) مراجعه نمایید. ## مسئولیت محیط‌زیستی، پاکسازی ساحل و گردشگری اخلاقی یکی از ویژگی‌های ستودنی چهارمین دوره فستیوال، رویکرد پررنگ محیط‌زیستی آن بود. در پایان هر روز از برنامه‌ها، پویش مردمی «ساحل پاک» با مشارکت اعضای انجمن، فعالان محیط زیست، دانش‌آموزان و عموم شهروندان برگزار شد و زباله‌ها و پلاستیک‌های نوار ساحلی جمع‌آوری گردید. این اقدام نمادین نشان داد که پاسداری از میراث ناملموس فرهنگی همواره با حفاظت از طبیعت و اکوسیستم‌های دریایی پیوندی جدایی‌ناپذیر دارد. همچنین، به عنوان یک سازمان [مردم‌نهاد دارای اعتبار مشورتی یونسکو در حوزه میراث فرهنگی ناملموس](/fa/news/miras-daran-farhang-hormozgan-unesco)، انجمن بر حفظ اصول گردشگری پایدار و اخلاقی، احترام به زیست‌بوم ساحلی و صیانت از کرامت انسانی جوامع بومی در تمامی برنامه‌ها تأکید ورزید. این رویکرد الگویی نوین از گردشگری مسئولانه را در کرانه خلیج فارس به منصه ظهور رساند. برای مشاهده موقعیت ساحل خواجه عطا و مسیرهای دسترسی به آن بر روی نقشه، به [نقشه تعاملی میراث زنده هرمزگان](/fa/map) مراجعه فرمایید. ## تأثیرات اقتصادی و توانمندسازی تعاونی‌های بانوان فستیوال چهارم خواجه عطا تأثیرات اقتصادی ملموسی بر اقتصاد خرد محلی بر جای گذاشت. فعالیت بیش از ۷۰ غرفه صنایع دستی و پذیرایی خانگی درآمد مستقیمی برای تعاونی‌های زنان سرپرست خانوار و کارآفرینان جوان ایجاد نمود. این دستاورد نشان داد که سرمایه‌گذاری بر روی رویدادهای فرهنگی پایه‌ریزی مطمئنی برای توانمندسازی اقتصادی جوامع محلی است. همچنین شبکه‌سازی میان محلات ساحلی سورو، پشت‌شهر و نخل‌ناخدا موجب شکل‌گیری ائتلافی دائمی برای حمایت از تولیدات خانگی و صنایع دستی بومی در استان هرمزگان گردید. ## ثبت تاریخ شفاهی دریانوردان و مستندسازی روایت‌های ناخداهای کهنسال یکی از ماندگارترین دستاوردهای چهارمین دوره فستیوال، استقرار پایگاه تخصصی ثبت تاریخ شفاهی دریانوردی خلیج فارس بود. پژوهشگران انجمن موفق شدند با بیش از ۲۵ ناخدای بازنشسته و صیاد کهنسال مصاحبه‌های تفصیلی انجام داده و ناگفته‌های سفرهای بادبانی، شیوه‌های نجات در طوفان‌های اقیانوسی و آداب سنتی سفر دریایی را ثبت تصویری و صوتی نمایند. این مستندسازی گسترده شامل ثبت اصطلاحات بومی ناوبری، نقشه‌های سنتی ترسیم‌شده بر اساس حرکت ستارگان، آداب نذر دریا و شیوه محاسبه حق‌السهم ملوانان بود که به عنوان اسنادی بی‌بدیل برای نسل‌های آینده در آرشیو پژوهشی انجمن نگهداری خواهند شد تا هویت راستین دریاپیشگان جنوب در دل پژوهش‌های مردم‌نگاری زنده بماند. ## چشم‌انداز آینده و پیوند با شبکه‌های جهانی میراث چهارمین فستیوال خواجه عطا گواهی روشن بر این حقیقت بود که فرهنگ بومی هرمزگان ظرفیتی بی‌نظیر برای هویت‌بخشی شهری، جذب گردشگری باکیفیت و همگرایی اجتماعی دارد. این رویداد جایگاه بندرعباس را به عنوان عضوی شایسته از «شبکه شهرهای خلاق یونسکو در صنایع دستی و هنرهای مردمی» بیش از پیش تثبیت کرد. انجمن میراث‌داران فرهنگ هرمزگان از تمامی استادکاران، صیادان، بانوان هنرمند، شهرداری بندرعباس و شهروندان عزیزی که در خلق این رویداد ماندگار سهم داشتند صمیمانه سپاسگزاری می‌نماید. <!-- TODO(owner): Add confirmed dates and registration details for the upcoming 5th Khwaja Ata Festival workshops --> ## مستندسازی تاریخ شفاهی و آرشیو ملی دریانوردی چهارمین دوره فستیوال خواجه عطا گامی بلند در جهت ثبت رسمی فرهنگ عامه و اصطلاحات دریانوردی سنتی جنوب برداشت. پژوهشگران انجمن با همکاری راویان کهنسال، ساعت‌ها فایل صوتی و تصویری ارزشمند را به عنوان اسناد معتبر تاریخ شفاهی ثبت کردند که هم‌اکنون در آرشیو پژوهشی انجمن میراث‌داران فرهنگ هرمزگان و پایگاه‌های علمی کشور نگهداری می‌شود.